اكسيژن هوا كه سبب اعظم احتراق است ، فوراً روشن مىشود و مطلقا دود ندارد و وقتى از زمين مُتصاعد مىشود و افروخته نشده است ، در ابتدا چندان حرارتى در آن نيست و دست از آن متألم نمىشود ؛ هرقدر بالا مىرود اكسيژن بيشتر به او مىرسد ، حرارت او زيادتر مىشود و دست را متألّم مىسازد . بالجمله پس از ورود به آنجا ، اول به باغثه و عمارتى كه در آن‌جا هست رفتيم و در اطاق آنجا در روى صندلى نشسته قهوه و غليان صرف كرديم و با چند نفر از روس‌ها كه مباشر آنجا و كارخانه جوهركشى بودند صحبت داشتيم . بعد از آن از عمارت بيرون آمديم كه به تماشاى كارخانه و آتشكده برويم . در پهلوى باغچه و عمارت ، فضايى بود ؛ در ميان آن چاهى حفر كرده بودند . لوله‌اى بر آن نصب نموده ، سر لوله را باز كرده آتش زده بودند . شعلهء بخار نفت مانند مشعل مشتعل بود و تمام آن صحرا را روشن ساخته بود . پس از آن به تماشاى كارخانهء جوهركشى رفتيم . در بيرون كارخانه مخزن بخار بود كه در زيرزمين تعبيه كرده بودند . و در يمين و يسار اندرون كارخانه چندين دستگاه به جهت كشيدن جوهر نفت و سفيد كردن آن وضع نموده بودند كه ديگ‌هاى بزرگ بر روى اجاق‌ها گذارده ، نفت سياه را سفيد مىنمودند و هر دستگاهى چهارپنج اجاق داشت كه اندك فاصله با هم داشتند و برابر هر اجاقى لولهء آهنينى شبيه به شمخال‌هاى « 1 » بسيار كوچك بر زمين نصب كرده بودند كه بخار نفت از لولهء آنها به ميان اجاق مىرفت و به كبريت مشتعل شده بود . پس از آن به آتشكده‌اى رفتيم كه در نزديكى آن كارخانه است و از عهد عجم بنا شده است . حياط وسيعى مربّعى دارد كه اطراف آن حجرات است و در هر حجره منفذى است كه هر وقت آتش برسانند مُشتقل مىشود و در وسط حياطش چهار طاقى است كه اطراف آن باز است و ميان آن حفيره و گودالى است ، چاهى در آن حفر كرده ، لوله گذاشته‌اند كه هر وقت بخواهند در لوله را باز كرده آتش زده روشن مىنمايند . طنابى از سقف آن آويخته بود كه از دو طرف به هم وصل بود . در فضاى حياط ، در يك سمت آن شعلهء بخار نفت از زمين بيرون مىآيد . هر قدر خاك را با نوك عصا دور مىنموديم ، شعلهء آن رجيان و سيلان پيدا كرده ممتد مىشد . و در بالاى در حياط آتشكده سنگى ديديم كه چند سطر به خط

--> ( 1 ) . حربهء آتشى سرپر كه در قديم سربازان به كار مىبردند .